اقتصاد مقاومتی و صلح اقتصادی : دو بال توسعه پایدار در جهان پرآشوب نویسنده : سیدمهدی حسینی – کارشناس ارشد کارآفرینی فناورانه (کارشناس ارشد رسانه و پژوهشگر حوزه اقتصاد سیاسی) مقدمه در جهان امروز که تنشهای ژئوپلیتیک، تحریمها، و نابرابریهای اقتصادی به چالشهای اصلی تبدیل شدهاند، پیوند بین «اقتصاد مقاومتی» و «صلح اقتصادی» بهعنوان راهبردی […]
اقتصاد مقاومتی و صلح اقتصادی : دو بال توسعه پایدار در جهان پرآشوب
نویسنده : سیدمهدی حسینی – کارشناس ارشد کارآفرینی فناورانه (کارشناس ارشد رسانه و پژوهشگر حوزه اقتصاد سیاسی)
مقدمه
در جهان امروز که تنشهای ژئوپلیتیک، تحریمها، و نابرابریهای اقتصادی به چالشهای اصلی تبدیل شدهاند، پیوند بین «اقتصاد مقاومتی» و «صلح اقتصادی» بهعنوان راهبردی کلیدی برای تضمین امنیت ملی و توسعه پایدار مطرح میشود. اقتصاد مقاومتی، با تمرکز بر خوداتکایی و کاهش آسیب پذیری در برابر شوک های خارجی، و صلح اقتصادی، با هدف ایجاد ثبات از طریق عدالت اجتماعی و همکاری های بین المللی، دو روی یک سکه هستند. این مقاله با بررسی نظری و عملی این مفاهیم، نشان می دهد که چگونه این دو می توانند همگرایی ایجاد کنند تا جوامع را در برابر بحران ها مقاوم تر و صلح پایدارتر بسازند.
۱. تعاریف و مفاهیم پایه
الف) اقتصاد مقاومتی:
– تعریف: اقتصادی که با تکیه بر ظرفیت های داخلی، کاهش وابستگی به منابع خارجی، و تقویت تولید ملی، توانایی مقابله با تحریم ها، بحران ها، و تکانه های اقتصادی را دارد .
– ارکان کلیدی:
– حمایت از تولید ملی و صنایع دانش بنیان .
– مدیریت مصرف و مقابله با اسراف .
– تنوع بخشی به منابع درآمدی (مانند جایگزینی درآمدهای نفتی با صادرات غیرنفتی) .
ب) صلح اقتصادی:
– تعریف: ایجاد ثبات اقتصادی از طریق کاهش نابرابری ها، اشتغال زایی، و همکاری های بین المللی، به منظور پیشگیری از مناقشات و تقویت هم زیستی مسالمت آمیز .
– مؤلفه ها:
– سیاست های مالی و پولی پایدار (مانند کاهش بدهی های دولت و تقویت نهادها) .
– توسعه بخش خصوصی و حمایت از کسب وکارهای کوچک و متوسط .
۲. همگرایی اقتصاد مقاومتی و صلح اقتصادی
الف) مقاوم سازی اقتصاد به مثابه پیش نیاز صلح
– کاهش تنش های ناشی از وابستگی به خارج:
وابستگی به واردات کالاهای اساسی (مانند دارو و غذا) در شرایط تحریم، می تواند به بحران های اجتماعی و اعتراضات بینجامد. اقتصاد مقاومتی با تأکید بر خودکفایی، این ریسک ها را کاهش می دهد .
– نمونه: تلاش ایران برای ایجاد «ذخایر راهبردی غذا» مطابق سیاست های اقتصاد مقاومتی .
– اشتغال زایی و کاهش خشونت:
مطالعات IMF نشان می دهد نرخ بیکاری بالا، احتمال درگیری های داخلی را افزایش می دهد. اقتصاد مقاومتی با حمایت از تولید داخلی و کارآفرینی، اشتغال پایدار ایجاد می کند .
ب) صلح اقتصادی به عنوان تقویت کننده مقاومت
– همکاری های منطقه ای و امنیت اقتصادی:
مشارکت در سازمان های اقتصادی منطقه ای (مانند اکو) می تواند دسترسی به بازارهای جدید را فراهم کند و فشار تحریم ها را کاهش دهد .
– نمونه: همکاری ایران با چین در پروژه های زیرساختی برای دور زدن تحریم ها.
– جذب سرمایه گذاری خارجی با ایجاد ثبات:
صلح اقتصادی از طریق بهبود روابط دیپلماتیک، اعتماد سرمایه گذاران را جلب می کند. براساس گزارش IMF، هر ۱ دلار سرمایه گذاری در سیاست های پیشگیرانه از بحران، تا ۱۰۳ دلار از هزینه های بعدی جنگ می کاهد .
۳. نمونه های جهانی و داخلی
الف) نمونه های موفق جهانی:
– ژاپن پس از جنگ جهانی دوم:
با اجرای «دکترین یوشیدا» و اولویت دهی به توسعه اقتصادی بر هزینه های نظامی، به سومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شد .
– کاستاریکا:
حذف ارتش و سرمایه گذاری در آموزش و محیط زیست، این کشور را به الگوی صلح و توسعه پایدار تبدیل کرد .
ب) تجربه ایران:
– سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی:
– افزایش سهم مالیات در بودجه و کاهش وابستگی به نفت .
– توسعه صنایع پتروشیمی و دانش بنیان برای جایگزینی درآمدهای نفتی .
– چالش ها:
– نقدینگی بالا و تورم مزمن به عنوان موانع اصلی .
– ضعف در اجرای سیاست ها به دلیل نهادهای موازی و فسادهای مالی/اقتصادی .
۴. چالش ها و راهکارها
الف) چالش های سیاسی و ساختاری:
– تعارض منافع در سطح جهانی:
قدرت های بزرگ ممکن است همکاری های اقتصادی را برای حفظ سلطه خود محدود کنند (مانند تحریم های یکجانبه علیه ایران) .
– ضعف نهادهای نظارتی داخلی:
فساد مالی و ناکارآمدی در اجرای سیاست های اقتصاد مقاومتی .
ب) راهکارهای پیشنهادی:
۱. تقویت دیپلماسی اقتصادی:
– استفاده از پلتفرم هایی مانند سازمان همکاری شانگ های برای کاهش انزوا .
– توسعه روابط با کشورهای غیرمتعهد (مانند هند و مالزی) .
۲. تحول در نظام آموزشی:
– گنجاندن مفاهیم «اقتصاد مقاومتی» و «صلح اقتصادی» در مدارس و دانشگاه ها .
۳. حمایت از اقتصاد اجتماعی:
– تقویت تعاونی ها و کسب وکارهای محلی برای کاهش نابرابری (الهام گرفته از تجربه اروپا در حمایت از Social Economy) .
۵. نقش رسانه ها در ترویج همگرایی
– ساخت مستندهای آموزشی:
– نمایش موفقیت های داخلی (مانند احیای تالاب هورالعظیم) و بین المللی (مانند ژاپن) .
– کمپین های مردمی:
– تبلیغ الگوی مصرف پایدار و حمایت از کالای ایرانی .
– گفت و گوهای کارشناسی:
– میزبانی مناظره های تلویزیونی بین اقتصاددانان و سیاستمداران درباره پیوند اقتصاد مقاومتی و صلح .
نتیجه گیری
اقتصاد مقاومتی و صلح اقتصادی نه تنها مفاهیمی متضاد نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند. اقتصاد مقاومتی با ایجاد زیرساخت های داخلی قوی، بستر لازم برای صلح اقتصادی را فراهم می کند، و صلح اقتصادی با کاهش تنش های خارجی، امکان رشد پایدار را تقویت می نماید.
همانگونه که امام علی(ع) فرمودند: «مَنْ أَصْلَحَ بَاطِنَهُ أَصْلَحَ اللَّهُ ظَاهِرَهُ» (هر که درونش را اصلاح کند، خداوند ظاهرش را اصلاح می کند).
منابع و پیشنهادهای مطالعاتی:
– گزارش IMF درباره ارتباط سیاست های اقتصادی و پیشگیری از جنگ .
– کتاب «اقتصاد مقاومتی در عمل» نوشته علی طیب نیا .
– پژوهش دانشگاه تهران درباره تأثیر تحریم ها بر اقتصاد ایران .
